Images de page
PDF
ePub

Et si, après cet exemple, vous craignez encore que je ne vous trompe en vous montrant dans tous les hommes l'intime conviction que la justice et les autres vertus politiques leur appartiennent de droit commun, joignez-y ce derniertémoignage. Quelqu'un se vante-t-il de connaitre la musique, ou je ne sais quel art, qu'il ne connaît pas? Aussitôton se moque, on se récrie , et les amis de ce fou l'avertissent qu'il déraisonne. Mais parle-t-on de justice, ou de quelqu'une de ces qualités nécessaires aux sociétés humaines ? Qu'un homme, reconnu pour injuste, vienne en public déposer contre lui-même; la vérité, qui ailleurs était sagesse , passe ici pour folie ; on veut que tout homme , juste ou non, fasse semblant de l'être, eton traite d'insensé quiconque ne se donne point cette vertu: tant il est yrai que tout homme doit avoir sa part de justice , ou ne plus vivre parmi les hommes !

PROTAGORAS.

ATHÈNES AU SIÈCLE DE PLATON.

Dans ma jeunesse , je fis comme beaucoup d'autres; je me promis , dès que je serais mon maître d'aspirer aux places de l'Etat. Voici dans quelle situation le hasard me fit trouver Athènes. Le gouvernement , objet de tant de plaintes, venait d'être changé, et cinquante-un citoyens conduisaient cette révolution ; onze dans la ville, dix au Pirée , surveillaient les détails de l'administration publique, et les

τινα των

έδει: τριάκοντα δε πάντων άρχοντες κατέστησαν αυτοκράτορες. Τούτων δή τινες οικείοί τε όντες και γνώριμοι ετύγχανον εμοί και δη και παρεκάλουν ευθύς ως επί προσήκοντα πράγματά με. Και εγώ θαυμαστόν ουδέν έπαθον υπό νεότητος· ώήθην γαρ αυτούς έκ τινος αδίκου βίου επί δίκαιον τρόπον άγοντας διοικήσειν δή την πόλιν • ώστε αυτοίς σφόδρα προσεύχον τον νούν, τι πράξoιεν. Και δρών δήπου τους άνδρας εν χρόνω ολίγω χρυσήν αποδείξαντας την έμπροσθεν πολιτείαν· τά τε άλλα και φίλον άνδρα εμοί πρεσβύτερον Σωκράτη, όν εγώ σχεδόν ουκ άν αισχυνοίμην είπών δικαιότατον είναι των τότε ,

επί πολιτών μεθ' ετέρων έπεμπον , βία άξοντα ως αποθανούμενον, ίνα δή μετέχοι των πραγμάτων αυτούς, είτε βούλοιτο, είτε μη· ο δ' ουκ επείθετο, πάν δε παρεκινδύνευσε παθεϊν, πριν ανοσίων αυτούς έργων γενέσθαι κοινωνός ά δή πάντα καθορών,και εί τιν' άλλα τοιαύτα ου σμικρά,έδυσχέρανά τε, και εμαυτόν επανήγαγον από τον τότε κακών.

Χρόνω δε ου πολλώ μετέπεσε τα των τριάκοντά τε , και πάσα η τότε πολιτεία • πάλιν δε, βραδύτερον μεν, είλε δε με όμως η περί το πράττειν τα κοινά και πολιτικά επιθυμία.

"Ην ούν και εν εκείνοις, άτε τεταραγμένους και πολλά : γιγνόμενα, ά τις αν δυσχεράνειεν· και ουδέν τι θαυμαστον ήν τιμωρίας έχθρών γίγνεσθαι τινών τισι μείζoυς εν μεταβολαίς· καίτοι πολλή γε έχρήσαντο οι τότε κατελθόντες επιεικεία. Κατά δε τινα τύχην αυ τον εταίρων ημών Σωκράτη τούτον δυναστεύοντές τινες εισάγουσιν εις δικαστήριον, ανοσιωτάτην αιτίαν επιβάλλοντες, και πάντων ήκιστα Σωκράτει προσήκουσαν ως ασεβή γάρ οι

trente autres exerçaient le pouvoir absolu. Parmi ces trenle, j'avais des parens et des amis : bientôt ils m'appelèrent aux fonctions qui leur semblaient 'me convenir. Jeune encore, je crus et je dus croire qu'ils voulaient, à un régime odieux, faire succéder la justice et les lois. Je les examinais avec curiosité, je suivais leurs actions ; mais je vis que déjà l'ancien gouvernement paraissait un âge d'or à côté de leur despotisme ; je les vis ordonner au vieux Socrate , mon ami , d'aller avec d'autres Athéniens-traîner un innocent à la mort, pour rendre leur complice', malgré lui, cet homme que j'ose appeler le plus juste de son siècle, et qui , en n'obéissant pas ,

aima mieux s'exposer à tout souffrir , que de partager leurs crimes; je vis plusieurs actes non moins atroces; et je frémis alors , et je m'éloignai de ceux qui faisaient le malheur de ma patrie.

[ocr errors]

Peu de mois après , les trente tyrans étaient renversés , la République venait de changer encore. Je désirai une seconde fois, mais avec moins d'enthousiasme, de prendre un rang

dans l'Etat. Cependant les haines fomentaient les troubles , les bons citoyens avaient souvent à gémir; après de telles secousses, on devait s'attendre aux plus affreuses vengeances , et l'on fut surpris de la modération du parti victorieux. Mais par une fatalité cruelle , Socrate, notre illustre ami, fut encore persécuté: quelques-uns de ceux qui avaient alors la puissance le forcèrent de comparaître, accusé du crime dont il de

μέν εισήγαγον , οι δε κατεψηφίσαντο και απέκτειναν, τον τότε της ανοσίου αγωγής ουκ εθελήσαντα μετασχεϊν περί ένα των τότε φευγόντων φίλων, ότε φεύγοντες έδυστύχουν αυτοί.

Σκοπούντι δή μοι ταύτά τε, και τους ανθρώπους τους πράττοντας τα πολιτικά, και τους νόμους γε και έθη, όσο μάλλον διεσκόπους, ηλικίας τε εις το πρόσθεν προϋβαινον, τοσούτω χαλεπώτερον εφαίνετο ορθώς είναι

μου

τα πολιτικά διοικείν. Ούτε γάρ άνευ φίλων ανδρών , και εταίρων πιστών, οιόν τ' είναι πράττειν ούς ούθ' υπάρχοντας την ευρείν ευπετές: ου γαρ έτι εν τοίς των πατέρων ήθεσι και επιτηδεύμασιν ή πόλις ημών διωκείτο καινούς τε άλλους αδύνατον ήν κτάσθαι μετά τινος ραστώνης, τά τε των νόμων γράμματα και έθη διεφθείρετο και επεδίδου θαυμαστον όσον.

«Ώστε με το πρώτον πολλής μεστόν όντα ορμής επί το πράττειν τα κοινά , βλέποντα εις ταύτα, και φερόμενα δρώντα πάντη πάντως, τελευτώντα ιλιγγιάν» και του μεν σκοπεϊν μη αποστήναι , μή πoτε άμεινον αν γίγνοιτο περί τε αυτά ταύτα, και δη και περί την πάσαν πολιτείαν, του δε πράττειν αυ περιμένειν αεί καιρούς τελεντώντα δε νοήσαι περί πασών των νύν πόλεων, ότι κακώς ξύμπασαι πολιτεύονται. Τα γαρ των νόμων αυταίς σχεδόν ανιάτως έχoντά έστιν άνευ παρασκευής θαυμαστής τινός μετά τύχης" λέγειν τε ηναγκάσθην, επαινών την ορθήν φιλοσοφίαν, ώς έκ ταύτης εστί τά τε πολιτικά δικαιά και τα των ιδιωτών πάντα κατιδείν κακών ουν ού λήξειν τα ανθρώπινα γένη, πριν αν ή το των φιλοσοφούντων ορθώς

yait le moins redouter le soupçon ; ils traînèrent en justice comme un impie, ils condamnèrent, ils firent. mourir celui qui tout-à-l'heure avait refusé de trafner à la mort un de leurs amis condamnés, lorsqu'ils étaient eux-mêmes exilés et malheureux.

A ce spectacle , à la vue de nos chefs ,. de nos lois et de nos mours ,

mes observations nouvelles et l'expérience des années me confirmèrent dans l'opinion qu'il est presque impossible de bien gouverner les hommes. Il faudrait de fidèles amis, de zélés coopérateurs : où les trouver , quand tous les jours nous oublions les habitudes et les instituts de nos pères ? comment les former, quand on a brisé le frein des moeurs, celui même des lois , par une incroyable licence ?

Alors cet esprit, que d'abord l'ambition d'être utile au monde ayait emporté , s'arrêtant soudain à l'aspect de tant d'agitations et de maux , finit par s'égarer dans ses projets. Seulement j'observai toujours en silence, de peur qu'il n'arrivât à mon insu , dans les hommes ou dans les choses , quelque heureuse révolution; mais pour faire moi-même un second essai, je résolus d'attendre. Enfin, je vois bien aujourd'hui que tous les Etats sont mal gouvernés ; car s'il y reste encore des lois, c'est par je ne sais quel miracle de la fortune. J'ai donc eu le droit de proclamer, en faisant l'éloge de la saine philosophie , que d'elle seule les corps politiques doivent espérer leur salut, et les hommes leur félicité; et que les maux de la

« PrécédentContinuer »